قراين به آن حكم مىكند مثل حكم به اينكه نور قمر از نور خورشيد پديد مىآيد . فرق بين حدسيات و تجربيات با احتياج هركدام به تكرار مشاهده ، اينست‌كه تجربيات متوقف بر عملى است كه انسان آن را به جا مىآورد تا به مقصد برسد ، چه تا تجربه كافى صورت نگيرد حكم بر آن ميسر نيست ، و حدس بر تكرار عمل متوقف نيست « 1 » تنبيه : حدس عبارت از انتقال دفعى ذهن از مبادى و مقدمات به سوى مطالب است و به عبارت ديگر حضور مبادى در ذهن بدون مهلت و معطّلى در هنگام توجه ذهن به سوى مطالب است‌كه نفس در يك دفعه بر مطالب و مبادى احاطه دارد و به همين خصوصيت ، حدسيات را در جمله ضروريات به حساب آورده اند ، نه در نظرياتِ موقوف بر فكر ، چون در فكر حركت معتبر است و فاقد احاطه دفعى مىباشد . مناقشاتى در ضروريات و يقينيات به استثناى اوليات صورت گرفته . « 2 » خواجه نصير طوسى نيز اجمالًا - در حدسيات و فطريات بلكه در مجربات و متواترات كه از مبادى ضروريات شمرده مىشود ، ترديد دارد . « 3 » موضوع مهم براى تقليل اختلافات فكرى بشر اينست كه بين اوليات با مبانى ديگر مانند مظنونات ، مشهورات ( الواجبات القبول تأديبات اصلاحية ، خلقيات ، انفعاليات و عاديات ) استقرائيات و وهميات ، مسلمات ، مشبهات ، مخيلات ، چه فرق هاى روشن و ترديد ناپذير بگذاريم ؟ تا اين كار صورت نگيرد اختلافات

--> ( 1 ) - شرح مطالع ، ص 334 . و علامه حلى رحمه الله فرق ديگرى بين اين دو را در شرح تجريد ، ص 139 ، بيان داشته است . ( 2 ) - رجوع شود به كتاب « الاسس المنطقية للاستقراء » تأليف علامه شهيد سيد باقر صدر ( رحمه الله ) ( 3 ) - رجوع شود به الجوهر النضيد ، ص 199 - 201 .